Trong bối cảnh trật tự quản trị toàn cầu đang bước vào giai đoạn biến động sâu sắc, bài phát biểu của Tiến sĩ Glen Weyl – Nhà kinh tế học, Nhà sáng lập RadicalxChange Foundation, “Top 25 người định hình tương lai công nghệ toàn cầu” (theo WIRED) và “Top 50 nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất thế giới” (theo Bloomberg Businessweek) – tại Lễ công bố Top 500 Doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam (VNR500) năm 2025 do Vietnam Report phối hợp cùng Báo VietNamNet tổ chức đã mang đến một góc nhìn đặc biệt: Khủng hoảng công nghệ và khủng hoảng quản trị không tách rời, mà chính là chìa khóa để kiến tạo những mô hình phát triển và điều hành mới. Theo ông, Việt Nam đang đứng trước một “khoảnh khắc lịch sử” hiếm có để bứt phá, không chỉ về kinh tế mà cả về tư duy quản trị quốc gia trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Tại Lễ công bố VNR500 năm 2025, trước sự hiện diện của cộng đồng doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam, TS. Glen Weyl mở đầu bài phát biểu bằng việc phác họa một bức tranh toàn cảnh đầy biến động của thế giới. Theo ông, trật tự quản trị quốc tế hiện nay đang ở trạng thái “linh động nhất, nếu không muốn nói là bất ổn nhất” trong nhiều thập kỷ. Các thiết chế toàn cầu như Liên Hợp Quốc, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) hay những cơ chế quản trị liên quan đến không gian, Bắc Cực và trí tuệ nhân tạo (AI) đều đang đối mặt với những thách thức mang tính hệ thống.

Đáng chú ý, theo TS. Glen Weyl, khủng hoảng quản trị lại xuất hiện đúng vào thời điểm công nghệ phát triển nhanh chưa từng có, tạo ra áp lực lớn nhất từ trước tới nay đối với các thể chế xã hội. AI không chỉ đặt ra nguy cơ thay thế lao động trên quy mô lớn kể từ sau cuộc cách mạng công nghiệp, mà còn làm nảy sinh những vấn đề xã hội hoàn toàn mới: từ sự phụ thuộc tâm lý, các mối quan hệ cảm xúc giữa con người và AI, cho tới những hệ lụy nghiêm trọng về tinh thần và đạo đức.

Theo ông, thế giới đang chứng kiến một giai đoạn mà công nghệ không chỉ thay đổi cách sản xuất, mà còn tái định hình sâu sắc các mối quan hệ xã hội, cấu trúc cộng đồng và nền tảng của niềm tin công chúng. Những cú sốc này, nếu không được dẫn dắt bằng các mô hình quản trị phù hợp, có thể khiến xã hội rơi vào trạng thái phân cực, mất phương hướng và suy giảm gắn kết.

Plurality: Khi công nghệ và quản trị trở thành lời giải cho nhau

Từ thực tiễn đó, TS. Glen Weyl giới thiệu khái niệm trung tâm trong cuốn sách Plurality – công trình ông đồng phát triển cùng Audrey Tang và nhiều cộng sự quốc tế, dự kiến sẽ sớm ra mắt bản tiếng Việt. Cốt lõi của Plurality là một luận điểm mang tính phản biện mạnh mẽ: Khủng hoảng công nghệ và khủng hoảng quản trị không phải là hai bài toán riêng rẽ, mà chính là lời giải cho nhau.

Theo TS. Glen Weyl, những tiến bộ của công nghệ số, đặc biệt là AI và blockchain, cho phép xã hội xây dựng các hệ thống quản trị hoàn toàn mới, vượt ra ngoài những mô hình gắn với thời kỳ công nghiệp như dân chủ tự do phương Tây truyền thống. Ngược lại, nếu được thiết kế đúng cách, các mô hình quản trị mới này có thể giúp con người kiểm soát, định hướng và khai thác công nghệ vì lợi ích chung, thay vì để công nghệ dẫn dắt xã hội một cách vô thức.

Ông dẫn chứng bằng một hình ảnh lịch sử đầy tính biểu tượng: mô hình bầu chọn Doge của Venice vào thế kỷ XIII – nơi các ủy ban được bầu nối tiếp nhau theo cấu trúc rất giống một “mạng nơ-ron”. Điều này, theo TS. Glen Weyl, cho thấy tư duy tổ chức xã hội theo dạng mạng lưới không phải là sản phẩm độc quyền của kỷ nguyên số, mà đã tồn tại từ lâu trong lịch sử loài người. Công nghệ hiện đại chỉ giúp hiện thực hóa và mở rộng những cấu trúc đó ở quy mô lớn hơn, tinh vi hơn.

Từ mạng xã hội đến quản trị quốc gia: Vai trò mới của AI

Một phần đáng chú ý trong bài phát biểu là những ví dụ thực tiễn về cách AI đang được sử dụng để tạo đồng thuận xã hội. TS. Glen Weyl nhắc tới hệ thống “Community Notes” trên nền tảng X (Twitter), nơi AI không áp đặt một “sự thật duy nhất”, mà nhóm các ý kiến theo nhiều góc nhìn khác nhau và làm nổi bật những nhận định nhận được sự đồng thuận xuyên qua các nhóm quan điểm đối lập.

Theo ông, cách tiếp cận này đang dần trở thành nền tảng cho các mô hình quản trị mới, tiêu biểu là tại Nhật Bản – nơi AI được sử dụng để tương tác với công dân, tổng hợp ý kiến, xây dựng đồng thuận và hình thành tầm nhìn dài hạn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các đảng phái chính trị cố định.

Đáng chú ý, TS. Glen Weyl nhấn mạnh rằng AI không nên được thiết kế như một “thực thể toàn năng”, một người bạn hay đối tượng cảm xúc thay thế con người. Thay vào đó, AI nên đại diện cho tiếng nói của cộng đồng – từ quốc gia, nghề nghiệp cho tới các nhóm xã hội – qua đó tăng cường gắn kết xã hội, thay vì làm xói mòn các mối quan hệ truyền thống.

Kinh tế số, dữ liệu và “phẩm giá dữ liệu”

Liên hệ trực tiếp tới cộng đồng doanh nghiệp VNR500, TS. Glen Weyl đề cập đến khái niệm “phẩm giá dữ liệu” (data dignity). Theo ông, AI không thể phát triển nếu thiếu dữ liệu từ con người. Vì vậy, thay vì chỉ nhìn AI như mối đe dọa đối với việc làm, xã hội cần nhìn nhận dữ liệu của công dân như một dạng đóng góp kinh tế – sáng tạo mới, xứng đáng được ghi nhận và phân bổ lợi ích công bằng.

Ông cũng đề cập tới các mô hình tài sản số và định giá tài sản tự nguyện, cho rằng đây là con đường để hiện thực hóa tầm nhìn về sở hữu chung trong xã hội hậu công nghiệp – một tư tưởng từng được đề cập trong các học thuyết của Karl Marx, Tôn Trung Sơn và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo đó, thị trường không bị triệt tiêu, mà được thiết kế lại để phục vụ lợi ích chung, đồng thời tăng hiệu quả phân bổ nguồn lực.

Việt Nam – cơ hội “vượt bậc” trong kỷ nguyên mới

Việt Nam là quốc gia mà TS. Glen Weyl đánh giá là có cơ hội đặc biệt hiếm có. Theo ông, Việt Nam đang là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới, đồng thời không bị ràng buộc nặng nề bởi những mô hình quản trị phương Tây đang bộc lộ dấu hiệu suy giảm.

Trong bối cảnh Việt Nam đã đạt ngưỡng thu nhập trung bình và phải đối mặt với các rào cản thương mại toàn cầu mới, TS. Glen Weyl cho rằng đây chính là “thời điểm hoàn hảo” để Việt Nam một lần nữa khẳng định bản lĩnh độc lập và khả năng định hình con đường phát triển riêng. Ông liên hệ tinh thần này với những dấu mốc lịch sử của dân tộc Việt Nam – từ thời Hai Bà Trưng cho tới thời đại Hồ Chí Minh – khi Việt Nam từng nhiều lần thách thức và vượt qua các cường quốc lớn.

Theo chuyên gia, Việt Nam có thể trở thành hình mẫu cho một cách tiếp cận quản trị mới: không rơi vào cực đoan của tập trung quyền lực, cũng không lặp lại những hạn chế của mô hình nghị viện truyền thống, mà tận dụng AI và công nghệ số để tổ chức xã hội, thúc đẩy hợp tác và phát triển vì lợi ích chung.

Trong không gian trang trọng của Lễ công bố VNR500 2025, bài phát biểu của TS. Glen Weyl không chỉ là một tham luận học thuật, mà còn là lời gợi mở chiến lược dành cho cộng đồng doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách Việt Nam. Ở thời điểm thế giới đang tìm kiếm những mô hình phát triển mới, thông điệp của ông cho thấy: Với nền tảng kinh tế năng động và khát vọng đổi mới mạnh mẽ, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một trong những quốc gia tiên phong định hình tương lai quản trị trong kỷ nguyên AI.