Khi Trí tuệ nhân tạo ngày càng có khả năng suy luận, lập kế hoạch, hành động và vận hành với mức độ tự chủ cao hơn, vấn đề đặt ra không còn đơn thuần là làm thế nào để AI an toàn, mà là làm thế nào để con người luôn giữ quyền kiểm soát, đồng thời khai thác AI để nâng cao trí tuệ, năng lực sáng tạo và phẩm chất của chính mình.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang bước sang một giai đoạn phát triển mới. Từ những hệ thống chủ yếu hỗ trợ con người thực hiện các tác vụ cụ thể, AI ngày càng có khả năng suy luận, lập kế hoạch, hành động, giao tiếp với các hệ thống khác và vận hành với mức độ tự chủ cao hơn. AI đang hiện diện ngày càng sâu trong chính phủ, nền kinh tế, giáo dục, y tế, an ninh và môi trường thông tin – những lĩnh vực có ảnh hưởng trực tiếp đến cách con người ra quyết định và tổ chức đời sống xã hội.

Sự chuyển dịch này mở ra những cơ hội lớn, nhưng đồng thời đặt ra những câu hỏi mà các thế hệ trước chưa từng phải đối diện.

Khi năng lực của AI phát triển nhanh hơn khả năng kiểm soát của con người

Một trong những rủi ro đáng chú ý là năng lực hành động tự chủ của các hệ thống AI đang phát triển nhanh hơn khả năng của con người trong việc hiểu, xác minh và kiểm soát chúng.

Một số cuộc đánh giá gần đây tại các phòng thí nghiệm AI và cơ sở nghiên cứu an ninh AI đã cho thấy những mô hình tiên tiến có thể thực hiện các chuỗi hành động ngoài dự kiến trong môi trường thử nghiệm. Trong một vài trường hợp, các tác nhân AI đã có những hành động không được cho phép đối với người thật và tổ chức thực tế; thậm chí có trường hợp được ghi nhận cho thấy AI tìm cách đánh lừa con người trong thế giới thực.

Những đánh giá này diễn ra trong điều kiện được kiểm soát và cố ý nới lỏng một số biện pháp bảo vệ. Vì vậy, chúng không thể được xem như bằng chứng rằng những hệ thống AI hiện nay chắc chắn sẽ hành xử theo cách tương tự trong mọi điều kiện. Nhưng chúng cho thấy một vấn đề mà quá trình triển khai AI trong thế giới thực có thể phải đối mặt.

Một rủi ro khác đến từ chính con người: AI có thể trở thành công cụ giúp gia tăng khả năng giám sát, thao túng thông tin, gây ảnh hưởng đến hành vi và tập trung quyền lực ở quy mô chưa từng có.

Điểm đáng lo ngại không nằm ở công nghệ tự thân, mà ở việc những năng lực đó có thể được sử dụng bởi các chính phủ hoặc tổ chức thiếu cơ chế trách nhiệm giải trình. Khi người dân không thể biết quyền lực được sử dụng như thế nào, không thể chất vấn các quyết định tác động đến mình và không có khả năng thay đổi những người nắm giữ quyền lực, AI có thể làm suy giảm những cơ chế vốn được xây dựng để bảo vệ quyền tự chủ của con người.

Trong cả hai trường hợp kể trên, hoặc AI ngày càng tự chủ hoặc con người có thể sử dụng AI để kiểm soát người khác, kết quả cuối cùng đều là con người mất quyền kiểm soát.

Đó là lý do cho câu hỏi quan trọng này: Làm thế nào để AI an toàn?

Nói cách khác, làm thế nào để con người luôn giữ được quyền kiểm soát AI, đồng thời AI giúp con người trở nên thông minh hơn, sáng tạo hơn, cao quý hơn và khôn ngoan hơn?

Đây không còn chỉ là một câu hỏi đơn thuần về công nghệ, mà là câu hỏi về quản trị, về thể chế và lâu dài hơn, về tương lai của nền văn minh nhân loại.

Từ quản trị AI đến xây dựng một nền văn minh lấy con người làm trung tâm

Đây cũng là trọng điểm trong sáng kiến AI Wisdom Society (AIWS) của Boston Global Forum (BGF).

Ra đời năm 2017 với tên gọi trước đấy là AI World Society – và mới đây chính thức lấy tên AI Wisdom Society, sáng kiến AIWS hướng đến cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong Kỷ nguyên AI. Định hướng này được phát triển thành một hệ thống các nền tảng liên kết như: AIWS Trust Infrastructure,  AIWS Trust Architecture, AIWS Government 24/7, AIWS Social Contract for the AI Age, AIWS Lumina, AIWS Trust Rating, AIWS Trust Index…

Trong đó, AIWS Trust Infrastructure hướng tới xây dựng hạ tầng niềm tin cho thời đại AI; AIWS Lumina tập trung vào chiều sâu văn hóa và sự phát triển của con người đồng hành cùng AI; AIWS Trust Rating đánh giá độc lập độ tin cậy của doanh nghiệp trong việc phát triển, quản trị và sử dụng AI… Nhưng trên tất cả, nền tảng quan trọng nhất chính là con người phải được đặt ở vị trí trung tâm, và tất cả tiến bộ của AI phải trở thành tiến bộ của trí tuệ con người.

Trên hành trình ấy, BGF–AIWS đã và đang xây dựng Hiến pháp cho Nhân loại trong Kỷ nguyên Trí tuệ Nhân tạo (Constitution for Humanity in the Age of Artificial Intelligence) nhằm xác lập những nguyên tắc nền tảng mà nhân loại không nên từ bỏ dù AI phát triển đến đâu. Trong đó có phẩm giá con người, tính tối thượng của con người, quyền kiểm soát của con người, chủ quyền tinh thần, trách nhiệm giải trình, niềm tin có thể kiểm chứng và quyền của mỗi cá nhân được chất vấn, phản đối những quyết định ảnh hưởng đến mình.

Đây không phải là đề xuất về một chính phủ thế giới hay nhằm thay thế hiến pháp của bất kỳ quốc gia nào. Mục tiêu là xác định những nguyên tắc nền tảng để con người vẫn giữ được vai trò chủ thể khi công nghệ ngày càng có năng lực lớn hơn.

Con người là Tác giả, AI là Người đồng hành

Từ cách tiếp cận này, BGF–AIWS không đặt tương lai của AI trong mối quan hệ đối lập giữa con người và máy móc.

Mục tiêu không phải là một thế giới trong đó máy móc ngày càng thông minh còn con người ngày càng phụ thuộc. Thay vào đó, AI được kỳ vọng mở rộng tri thức và khả năng sáng tạo, trong khi con người vẫn là chủ thể xác lập mục đích, đưa ra phán đoán, chịu trách nhiệm và quyết định những gì được tạo ra.

Nói cách khác, mối quan hệ cốt lõi chính là: Con người là Tác giả; AI là Người đồng hành.

AI có thể mở rộng năng lực trí tuệ và sáng tạo của con người, nhưng phương hướng vẫn phải do con người xác lập. AI có thể giúp con người làm được nhiều hơn, nhưng trách nhiệm đối với những gì được tạo ra không thể được chuyển giao hoàn toàn cho máy móc.

Đây cũng là nền tảng cho khái niệm Nền văn minh Đồng sáng tạo Con người – AI (Civilization of Human–AI Co-Creation) mà BGF–AIWS hướng tới: một mô hình mà trong đó, con người và AI cùng tạo ra giá trị, nhưng con người vẫn giữ vai trò dẫn dắt và chịu trách nhiệm.

Từ tầm nhìn toàn cầu đến những bước triển khai tại Việt Nam và ASEAN

Một tầm nhìn về AI chỉ có ý nghĩa khi có thể được chuyển hóa thành những nguyên tắc, tiêu chuẩn và cơ chế có khả năng vận hành trong thực tế.

Trong năm 2026, BGF–AIWS chính thức xác định Vietnam Report là đối tác chiến lược triển khai sáng kiến AIWS, đặc biệt tại Việt Nam và các nước ASEAN, trong hoạt động hướng tới dấu mốc kỉ niệm 10 năm ra mắt sáng kiến AIWS và 20 năm thành lập Vietnam Report vào năm 2027.

Trên nền tảng hợp tác này, Vietnam Report đang đồng hành cùng BGF trong việc nghiên cứu và triển khai các hướng đi thực tiễn như AIWS Trust Rating (ATR), AIWS Trust Index (ATX) và các tiêu chuẩn niềm tin phù hợp với môi trường doanh nghiệp và xã hội tại Việt Nam.

Đây là một bước chuyển quan trọng: từ việc thảo luận về “AI đáng tin cậy” sang tìm kiếm những phương thức có thể đánh giá, đo lường, xác minh và xây dựng niềm tin trong bối cảnh AI đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong cuộc sống.

Với kinh nghiệm hai thập kỷ nghiên cứu, đánh giá doanh nghiệp, xây dựng các hệ thống xếp hạng uy tín (VNR500, FAST500, PROFIT500, Top 10 uy tín theo ngành…), triển khai các chương trình khảo sát, truyền thông và kết nối cộng đồng, Vietnam Report có định hướng đóng góp vào quá trình đưa những nguyên tắc của AIWS đến gần hơn với các doanh nghiệp Việt Nam. Trong thời gian tới, Vietnam Report và Boston Global Forum sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác theo hướng xây dựng các tiêu chuẩn và chương trình triển khai AIWS Trust Rating; đồng thời kết nối cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam với những sáng kiến quốc tế của BGF–AIWS, nhằm đưa Việt Nam đến gần hơn với những cuộc thảo luận toàn cầu về tương lai của AI, đồng thời hướng tới việc góp phần đưa các doanh nghiệp Việt tham gia vào quá trình xây dựng những chuẩn mực và mô hình mới trong Kỷ nguyên AI.

“Thành tựu vĩ đại nhất của thời đại này không phải là tạo ra những cỗ máy thông minh hơn con người. Thành tựu đó phải là một nhân loại biết cách sử dụng sức mạnh của AI để trở nên thông minh hơn, sáng tạo hơn, có trách nhiệm hơn, cao quý hơn và khôn ngoan hơn.”, ông Nguyễn Anh Tuấn – Đồng sáng lập, Đồng Chủ tịch và CEO Boston Global Forum, Nhà sáng lập và Kiến trúc sư trưởng của AIWS khẳng định.

*****

Liên hệ về các Chương trình AIWS

Ms. Phương Trần - Giám đốc Truyền thông & Marketing

Email: [email protected]

Điện thoại: 024 3516 0138 (ext 207)